REKLAMA

Wystawa Pomnik. Europa Środkowo-Wschodnia 1918-2018

11.11.201810.04.2019

Królikarnia. Muzeum Rzeźby im. X. Dunikowskiego

WarszawaPuławska 113a
WSTĘP WOLNY

W 2018 roku Królikarnia włącza się w obchody 100-lecia odzyskania przez Polskę Niepodlegości, rozpoczynając międzynarodowy projekt badawczy poświęcony rzeźbie monumentalnej w Europie Środkowo-Wschodniej. Centralnym punktem projektu jest wystawa „Pomnik. Europa Środkowo-Wschodnia 1918-2018”.

Pomniki są obecne w kulturze europejskiej od czasów greckiej i rzymskiej starożytności – zarówno te figuratywne, w formie posągu, popiersia, grupy rzeźbiarskiej czy pomnika konnego, jak i te architektoniczne, w formie łuków, obelisków i bram. Przeczekawszy wieki średnie we wnętrzach katedr w postaci płyt nagrobnych i posągów donatorów, od renesansu pomniki znów „zaludniły” place i reprezentacyjne ulice miast, służąc wiernie XVII-wiecznym monarchom absolutnym, XIX-wiecznej ideologii nacjonalistycznej i XX-wiecznym systemom totalitarnym. Burzone przez rewolucje, imperatorów i zwycięskie armie, mimo tego wciąż upamiętniają, symbolizują i dominują w przestrzeni publicznej.
W społeczeństwach demokratycznych erekcję pomników poprzedzają skomplikowane procedury. By zaistniały, nie wystarczy wola władcy, pieniądze mecenasa oraz talent i uległość artysty. Potrzebna jest także inicjatywa społeczna – odzew obywateli powołujących komitety honorowe, organizujących oddolne zbiórki i śledzących oceniane przez ekspertów i dyskutowane publicznie w mediach konkursy. Pomnik jest więc również symbolem trudnych negocjacji i ścierania się rozmaitych, społecznych sił. Po wybudowaniu staje się nie tylko tłem miejskiego życia, ale i obiektem różnorodnych, oddolnych działań: czasem dostaje żartobliwe przezwiska (olsztyńskie „Szubienice” czy warszawscy „Czterej śpiący”), a czasem staje się obiektem anarchistycznego oporu ze strony żyjącej wokół niego społeczności.
Szczególnie wyraziście zjawiska te można było obserwować w ciągu ostatniego stulecia na obszarze Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie w związku ze skomplikowanymi dziejami geopolitycznymi, stawianie, przerabianie i ustawianie pomników odbywało się w złowrogo przyspieszonym rytmie. Koniec I wojny światowej i nowy podział polityczny Europy zintensyfikował popyt na pomniki-narzędzia formowania zbiorowej tożsamości mieszkańców nowo powstałych krajów. Niespełna dwie dekady później, równolegle z prowadzeniem działań wojennych, pomniki zaczęły być wznoszone także przez armie nazistowskich Niemiec, a przede wszystkim przez armię sowiecką. Upamiętnienia walk i zwycięstw tej ostatniej realizowano w ogromnej liczbie we wszystkich krajach bloku wschodniego od połowy lat 40. do końca lat 70. Losy tych monumentów, związanych z mniej lub bardziej wyraźną dominacją ZSRR, budzą dziś ogromne kontrowersje: pomniki bywają burzone, przenoszone do parków pamięci lub przerabiane na obiekty o nowym znaczeniu nierzadko w wyniku oddolnych akcji obywateli.
Choć idea monumentalnego upamiętniania postaci i wydarzeń historycznych może współcześnie wydawać się anachroniczna, a forma tych przedstawień niejednokrotnie nieadekwatna do ich treści, pomniki dawno nie były tematem tak aktualnym jak dziś. Historia i jej upamiętnienia okazują się ważnym elementem najnowszych sporów ideologicznych. Mnożą się postulaty niszczenia, zmieniania i stawiania nowych pomników. Potrzeba wzniosłości okazuje, się być nadal niezwykle silnym imperatywem działań jednostek i całych społeczeństw. Czasem prowadzi to do powstania dzieł wybitnych, częściej jednak pomnik zmienia się w swoją własną karykaturę.

Projekt zapoczątkowany w Królikarni dotyczy pomników istotnych ze względów artystycznych, historycznych lub społecznych, które powstały na terenie Polski oraz innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1918-2018. Jego celem jest zrozumienie i opisanie znaczenia procesów, jakim podlegają pomniki, postrzegane jako materializacje zbiorowej tożsamości, zarówno tej konstruowanej przez elity rządzące, jak i tej realizującej się w wolnościowych i solidarnościowych dążeniach społeczeństw. Program ma przede wszystkim na celu ustalenie, czy z perspektywy relatywnej wspólnoty doświadczeń Polski i innych środkowoeuropejskich krajów postsocjalistycznych, można mówić o podobieństwach form, logiki i dynamiki losów środkowoeuropejski pomników – o regionalnej specyfice lokalnych aktywności związanych z upamiętnieniami. Pod tym kątem zaplanowane zostały naukowe badania źródeł archiwalnych, ich artystyczne przepracowania, nadchodząca wystawa w Królikarni oraz publikacja będąca pokłosiem międzynarodowej współpracy z badaczami i badaczkami z całego regionu Europy Środkowo-Wschodniej.

zobacz także

REKLAMA